De Soeverein Onafhankelijke Pioniers Nederland (SOPN) vergaarde bij de Kamerverkiezingen van 2012 iets minder dan 13.000 stemmen met een programma dat pleitte voor o.m. afschaffing van de monarchie, uittreding uit EU en NAVO, nationalisering van het bankwezen, afschaffing van alle subsidies en openbaarmaking van UFO-dossiers. De partij verdween, maar inmddels wordt de soevereinenbeweging in Nederland vervolgd als criminele organisatie.
MAURITS VAN DEN TOORN
Eind 2025 kregen enkele aanhangers van ‘radicaal-soeverein gedachtegoed’ celstraffen van ruim een jaar. Ze waren lid van Common Law Nederland Earth (CLNE), ook wel aangeduid als de Volksraad. De rechter was van oordeel dat het om een criminele organisatie gaat, maar achtte het niet bewezen dat de CLNE terroristische intenties heeft. Het aansporen om ‘een gezagsdrager te arresteren en te berechten’ is dus kennelijk geen terrorisme. Daar mogen deze soevereinen blij mee zijn, want het OM had straffen geëist tot zeven jaar. Een aantal andere gedaagden kreeg straffen opgelegd wegens verboden wapenbezit.
Die Volksraad is een tamelijk losse groepering van gelijkgestemden. Bij aanhangers van het – al dan niet radicaal – soevereine gedachtegoed is er sowieso nauwelijks sprake van organisatie, dat is natuurlijk inherent aan het idee om soeverein te zijn. Het is zeker geen grote organisatie à la de Duitse Reichsbürger. Die wilden een staatsgreep plegen met aan het hoofd Heinrich XIII Prinz Reuß – een echte prins waar het in Duitsland nog steeds van wemelt. Maar dat er gezien het wapenbezit bij een aantal mensen ook in Nederland sprake is van gewelddadige intenties is niet te ontkennen.
Achtergrond en motieven om ‘soeverein’ of ‘autonoom’ te (willen) worden lopen uiteen. Er wordt verschil tussen gemaakt: soevereinen gaan verder dan autonomen, die de banden met de overheid niet helemaal willen doorsnijden.
Bij soevereinen gaat het kort gezegd om mensen die van opvatting zijn dat de overheid geen wettelijke macht over ze heeft. De redenering gaat zo: iedereen wordt geboren als mens, maar als de ouders de geboorte aangeven bij de overheid, wordt de zogenaamde rechtspersoon overgedragen aan de overheid. Je kunt (weer) soeverein worden door je van die rechtspersoon los te koppelen – door een brief naar de koning of naar de burgemeester – en daarmee weer een ‘mens van vlees en bloed’ te worden. En hatsekidee, het is met deze zelfbedachte juridische kromspraak vlot geregeld: wie wordt aangehouden hoeft geen identiteitskaart aan de politie te tonen, want hij erkent het gezag van de overheid niet, en de rechter heeft alleen iets te zeggen over rechtspersonen en dus niet over deze ‘mensen van vlees en bloed’. Belastingen, boetes, premies voor de ziektekostenverzekering en misschien zelfs gas en licht en huur betalen hoeft ook niet meer. Dat die laatste geen zaak van de overheid zijn is een nuance die sommige mensen ontgaat.
ONNAVOLGBAAR SAMENRAAPSEL
Het is een onnavolgbaar samenraapsel van halfbakken ideeën met veel cherry picking. De uiterste consequentie, dat je dan ook geen gebruik meer zou moeten maken van het met overheidsgeld gefinancierde wegennet, de stoep voor je voordeur, het elektriciteitsnet, de waterleiding, enzovoort, wordt natuurlijk niet getrokken. En, heel stereotiep, complottheorieën doen het goed in deze kringen, met als ‘klassiekers’ corona en de aanslag op de Twin Towers in 2001. Allemaal de schuld van een ‘kwaadaardige elite’.
Laat ik eerlijk zijn: het bestaan van de Soeverein Onafhankelijke Pioniers Nederland (SOPN) was me ontschoten of – waarschijnlijker – indertijd al ontgaan. Deze politieke partij deed in 2012 mee aan de Kamerverkiezingen. De partij kreeg iets minder dan 13.000 stemmen en verdween vervolgens in de vergetelheid. De SOPN wilde de soevereiniteit van Nederland herstellen. Het programma: uit EU en NAVO treden, banken nationaliseren, de monarchie afschaffen, alle subsidies afschaffen, de overheid alleen voor basisvoorzieningen handhaven, misdadige ambtenaren berechten en onderzoeken of journalisten en wetenschappers hebben meegewerkt aan ‘misdaden tegen de Nederlandse bevolking’. Overigens wilde de SOPN ook dat de overheid alle gegevens over UFO’s openbaar zou maken – alles rond UFO’s is een soort ‘moeder aller complotten’.
Een politiek dwaallicht zoals er veel meer zijn, maar AIVD en NCTV zien de SOPN als het eerste zichtbare blijk van een soevereinenbeweging in Nederland. Sindsdien is die ‘beweging’ – eigenlijk niet helemaal het goede woord, want het veronderstelt een mate van organisatie die er niet is – sterk in omvang gegroeid. Oorzaken: toenemend wantrouwen in de overheid (denk aan de toeslagenaffaire en de slechte afhandeling van de aardbevingsschade in Groningen), kritiek op de coronamaatregelen, en ongetwijfeld ook de groei van het aantal websites met complottheorieën zoals QAnon en talloze andere met ‘onthullend en bewustmakend nieuws’, zoals de Nederlandse site Niburu zichzelf aanprijst, plus sociale media als Telegram.
Het is in ieder geval zo’n groot en lastig verschijnsel geworden dat AIVD en NCTV er onderzoek naar doen, met als resultaat de publicatie de ‘fenomeenanalyse’ Met de rug naar de samenleving uit mei 2024. Volgens de diensten gaat het in Nederland om ‘ten minste enkele tienduizenden personen die in meer of mindere mate het soevereine gedachtegoed aanhangen’.
Het is geen exclusief Nederlands verschijnsel, het speelt in veel meer landen. Zie de al genoemde Reichsbürger bij onze oosterburen. Net zo heterogeen als de soevereinen hier, veelal eenlingen en kleine groepjes die elkaar vaak het licht in de ogen niet gunnen, maar die desondanks behoorlijk lastig en gevaarlijk kunnen zijn. De Bundesverfassungschutz schatte enkele jaren geleden hun aantal op circa 23.000, waarvan zo’n tien procent bereid zou zijn tot geweld. Het zullen er inmiddels eerder meer dan minder zijn.
SEKTEVORMING
De achtergrond en aanleiding om ‘autonoom’ of ‘soeverein’ te worden zijn heel verschillend. Er zijn mensen met een echt ideologische motivering, gevoed door complottheorieën, en mensen die simpelweg hun buik vol hebben van de overheid. Dat kan om begrijpelijke redenen zijn, zoals de mensen die slachtoffer zijn geworden van de zich eindeloos voortslepende toeslagenaffaire. Daarnaast zijn er ook opportunere redenen. Door zichzelf soeverein te verklaren denken mensen dat ze van hun schulden afkomen en geen belasting meer hoeven te betalen (waarbij soms voor het gemak ook de huur of de rekeningen van het postorderbedrijf niet meer worden voldaan). Het is niet bekend bij hoeveel soevereinen dit een (hoofd)argument is; het is natuurlijk niet erg verheffend om toe te geven dat het puur om de centen gaat. Daarnaast kan het een motivering zijn voor criminele types om hun ‘zakelijke’ activiteiten als drugs- of wapenhandel van een ideologisch sausje te voorzien. En het is natuurlijk, zoals alles, ook een verdienmodel voor handige types die tegen betaling advies geven, pseudo-juridische brieven opstellen waarmee mensen zich bij de overheid kunnen ‘afmelden’, en bij rechtszaken optreden als gemachtigde. Veel soevereinen zijn gegroepeerd rond dergelijke figuren, door onderzoekers van het verschijnsel ook wel ‘goeroes’ genaamd. Je kunt ze ook gewoon ‘oplichters’ of ‘fraudeurs’ noemen, ze laten zich vaak goed betalen voor hun zinloze activiteiten.
Met dergelijke gezelschappen rond een ‘leider’ kom je in de buurt van sektevorming. Daarbij denken we al gauw aan mensen die zich aan alles proberen te onttrekken, maar dat ligt genuanceerder, aldus AIVD en NCTV. De grootste groep wil zo onafhankelijk mogelijk leven, maar maakt zich niet volledig los van de samenleving (de genoemde autonomen). Een tweede, kleinere groep beschouwt wet- en regelgeving als ongeldig en weigert belasting te betalen; deze mensen kun je als ‘echte’ soevereinen beschouwen. Een derde, nog kleinere groep wil zich in het uiterste geval met geweld verzetten tegen het ‘systeem’.
De leeftijd is in alle drie de groepen relatief hoog, de meerderheid is tussen de 40 en de 60 jaar oud (ook in andere landen). Uit andere onderzoeken blijkt het relatief vaak te gaan om mensen van buiten de Randstad; een gevolg van (gevoelde) marginalisering van het platteland?
De diensten: ‘De omvang van de soevereinenbeweging is niet zo groot dat het een existentiële bedreiging vormt voor de democratische rechtsorde, maar er zijn wel zorgen over de aanhoudende groei van de beweging en de bestaande voedingsbodem voor het gedachtegoed.’ Dat leidt tot intimidatie en bedreiging van lokale politici, ambtenaren, rechters, journalisten en wetenschappers. Mensen die hun rekeningen niet meer betalen, raken dieper in de problemen waardoor de deurwaarder vaker op de stoep staat. Grote kans dat het aantal gewelddadige incidenten zal toenemen. Er zijn al opstootjes geweest waarbij mensen waren opgezweept door de genoemde ‘goeroes’.
ANTI-INSTITUTIONALISME
Eind 2025 verscheen ook een onderzoek in opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum (WODC) van het ministerie van Justitie en Veiligheid naar het fenomeen, ‘anti-institutionalisme’ genaamd. Ook dit onderzoek komt tot de conclusie dat er nauwelijks sprake is van formele en structurele organisaties, maar wel van aanjagers (de genoemde goeroes) met soms veel volgers. Voor die aanjagers geldt dat zij ‘veelal moeilijk door één deur lijken te kunnen, wat de verdere groei tot een gestructureerde beweging met overkoepelende aansturing belemmert’. Ook het WODC concludeert dat de activiteiten van die aanjagers vaak vooral een verdienmodel zijn, door het aanbieden van ‘documenten, adviezen en workshops/webinars tot officieel ogende identiteitsbewijzen als paspoorten en rijbewijzen.’
Het ‘verschijnsel’ soevereinen is, ook zonder geweld, lastig. Wat moet je ermee? De overheid treedt op tegen deze free riders, onder meer door belastingschulden te innen of dat te proberen. Ook verhuurders en postorderbedrijven laten schulden niet over hun kant gaan. Als deze mensen ook geen schuldhulpverlening accepteren – die is immers afkomstig van de verfoeide overheid – dan rest huisuitzetting en lager wal. In het ergste geval eindigt het in de gevangenis.
Het WODC geeft een aantal ‘handelingsperspectieven’ voor ambtenaren, zoals luisteren zonder te oordelen, gevoelens van verwarring en onmacht erkennen, confrontaties vermijden en aanknopingspunten zoeken voor gedeeld begrip.
Allemaal zinvol (en ook effectief?), maar een wezenlijker aanbeveling ontbreekt: de overheid moet weer eens beter gaan presteren. Geen toeslagen- of uitkeringsaffaires, geen eindeloos gemarchandeer om onder het vergoeden van aardbevingsschade uit te komen, geen mislukte decentraliseringen die alleen maar verkapte bezuinigingen zijn, en pak eindelijk het stikstofprobleem en het woningtekort aan. De overheid heeft het de afgelopen decennia er flink bij laten zitten. Oud-topambtenaar Bernhard ter Haar poneerde enkele jaren geleden de stelling dat de overheid deze eeuw niets substantieels tot stand heeft gebracht. Toen hij dat schreef ging het over zeven kabinetten: vier keer Balkenende en drie keer Rutte. We zijn inmiddels twee kabinetten verder en die hebben ook alleen maar prutswerk geleverd, met als dieptepunt de schandalige incompetentie van de clowns in het kabinet-Schoof.
Een preekje: beter bestuur is het enige wat helpt, en liefst een beetje snel. Zelfs dan is het een lange weg om het vertrouwen van de afgehaakte burger terug te winnen, al is het maar een beetje.
Journalist en historicus Maurits van den Toorn (1958) was hoofdredacteur van de Staatscourant en lange tijd eindredacteur van tijdschrift De Republikein