Nog altijd is het een mysterie wie verantwoordelijk was voor de moord op Chaim Arlosoroff in Tel Aviv 1933. Als hoofd van het politieke departement van het Joodse agentschap in Palestina had hij aan vijanden geen gebrek. Nog altijd staat hij symbool voor een Israël dat op Athene wil lijken, niet op Sparta.
RENÉ ZWAAP
Op een zwoele vrijdagavond in Tel Aviv in de zomer van 1933, niet ver van de plek waar tegenwoordig het Hilton-hotel staat, maakt Chaim Arlosoroff, de 34-jarige rijzende ster van de socialistisch-zionistische beweging, afkomstig uit Oekraïne, een strandwandeling met zijn echtgenote Sima. Hij is net teruggekeerd van een tweemaandelijks verblijf in Warschau, Praag en Berlijn, waar hij als hoofd van het Politieke Departement van het Joodse Agentschap voor Palestina onderhandelingen heeft gevoerd met vertegenwoordigers van de net aangetreden nationaalsocialistische regering in Duitsland over het zogeheten ‘Doorgangsakkoord’.
Inzet van dat voorstel is dat Duitse Joden met toestemming van de nazi’s emigreren naar Palestina met medeneming van een deel van hun tegoeden, dit in ruil voor gegarandeerde inkoop van Duitse producten door de zionistische beweging in Palestina. Die onderhandelingen zijn een doorn in het oog van de militant-rechtse Beitar-beweging onder leiding van Arlosoroffs voornaamste tegenstrever Vladimir Ze’ev Jabotinsky. Deze uit Rusland afkomstige dichter is een bewonderaar van Mussolini en oprichter van een Joodse gewapende militie, de Hagana, die het geweld niet schuwt, zij het tegen de Arabische oppositie, de Britse autoriteiten in Palestina of mede-Joden van linkse signatuur. Zo werd in 1924 de Nederlandse dichter Jacob Israel de Haan op last van de Hagana vermoord omdat hij als vertegenwoordiger van de ultraorthodoxe gemeenschap in Palestina juist tegen het oprichten van een Joodse staat was.
Jabotinsky gelooft in ‘een ijzeren muur van Joodse bajonetten’ en het hardhandig inlijven van een zo groot mogelijk stuk van het Beloofde Land ten bate van het zionistische project. Openlijk droomt hij van de herrijzenis van het Bijbelse Israël van Koning David.
De briljante intellectueel Arlosoroff zit op een veel gematigdere lijn, gelooft in de dialoog en de weg van de geleidelijkheid. Hij is wars van in zijn ogen alleen maar contraproductieve Joodse provocaties, zoals een Joodse corridor naar de Klaagmuur door Oost- Jeruzalem, die het Arabische verzet onder leiding van de grootmoefti sterk aanwakkert onder het motto van bescherming van de heilige Al Aksa-moskee. Dit leidde tot diverse bloedige aanslagen door Arabische groeperingen tegen de Joodse gemeenschap in Palestina in augustus 1929, met 133 dodelijke slachtoffers, die qua impact hetzelfde effect hadden als later de aanslagen van Hamas op 7 oktober 2023.
Arlosoroffs onderhandelingen met de nazi’s zijn een geschikt middel om hem in diskrediet te brengen. Gefluisterd werd dat hij zelfs een verhouding heeft met Magda, de echtgenote van de Duitse minister van propaganda Goebbels.
Arlosoroff wordt met twee schoten uit een revolver verwond. Enkele uren later overlijdt hij in een ziekenhuis. Zijn vrouw Sima wijst twee leden van de Beitar-beweging aan als de daders, maar wordt niet overal geloofd, omdat zij eerder tegenover de politie zou hebben beweerd dat de daders Arabieren waren. De Britse autoriteiten in Palestina arresteren nog de nodige andere strijders van de Hagana, onder wie ook Jabotinsky zelf, maar deze wordt al snel vrijgelaten en voert een furieuze strijd om de beschuldigingen te weerleggen.
Nog altijd is het een mysterie wie verantwoordelijk is voor de moord op Arlosoroff. Ook nazi-Duitsland geldt als verdacht. Volgens zijn biograaf Shlomo Avineri leeft Arlosoroff voort als richtingwijzer van ‘een Israël dat op Athene wil lijken, en niet op Sparta’ – ‘humanistisch, tolerant en gematigd, met een ontwikkeld sociaal geweten’.